Polskie Towarzystwo Eugeniczne. Początki organizacyjne (EuP2)

Obrazek: Mapa Polski z 1939 roku

Polskie Towarzystwo Eugeniczne powstało dopiero po wyzwoleniu, w 1923 roku, ale pierwsze polskie organizacje eugeniczne powstały już na początku XX stulecia. W wielu polskich miastach zawiązywały się liczne towarzystwa higieniczno-społeczne do walki z chorobami, prostytucją i alkoholizmem, z których następnie niektóre się łączyły i modyfikowały swój program.

Początki organizacyjne

Powstawały też czasopisma o tematyce medycznej i obyczajowej. Jedne i drugie inspirowane były zachodnią myślą eugeniczną. Generalnie przyjmuje się inspiracje lamarkowskie, z zaznaczeniem indywidualnych różnic w poglądach poszczególnych eugeników.

W zależności od autora były to inspiracje niemieckie lub amerykańskie, angielskie bądź skandynawskie (model państwa opiekuńczego) albo też francuskie (latynoskie) czy belgijskie. Istnieje w tym punkcie dość duża rozpiętość stanowisk, co mogło mieć związek z funkcjonowaniem początkowo eugeniki w trzech zaborach i zróżnicowanym do niej podejściem władz okupacyjnych, jak też wynikało z osobistych kontaktów eugeników polskich ze światowymi liderami i wpływów, jakie oni wywierali. Na przykład L. Wernic, „mózg” polskiej eugeniki, znajdował się pod urokiem eugeniki niemieckiej (czyli Rassenhygiene).
Polskie Towarzystwo Eugeniczne: Leon Wernic
                               Leon Wernic

Już wówczas dał się poznać lider późniejszej eugeniki polskiej, dr Leon Wernic – lekarz dermatolog-wenerolog i działacz społeczny. To z jego inicjatywy w 1902 r. przy redakcji czasopisma „Ogniwo” powstało Towarzystwo Abolicjonistów, które za cel stawiało sobie zwalczanie chorób wenerycznych i nierządu. Natomiast samo czasopismo, redagowane głównie przez lekarzy, wiele miejsca poświęcało tematyce eugenicznej. Pisano m.in. „o przyczynach powstawania płci, o Żydach jako rasie psychicznej, o sprawach wychowania, o typach okrutnych i krwiożerczych”1. Ale około 1906 r. Towarzystwo zostało rozwiązane.

Towarzystwa higieniczno-społeczne

W połowie 1908 r. powstało Towarzystwo dla Walki z Chorobami Sekretnymi i Szerzenia Zasad Abolicjonizmu, które prezentowało podobny program. Chodziło przede wszystkim o:

  • zwalczanie chorób wenerycznych (przez likwidowanie domów publicznych i ograniczanie prostytucji),
  • szerzenie wiedzy o higienie,
  • dbanie o czystość moralną i fizyczną, ale też i
  • przygotowanie reformy nauczania dziewcząt,
  • organizowanie przy szpitalach oddziałów dla chorych wenerycznie (oddziałów dla „chorób sekretnych”) oraz
  • zakładanie bezpłatnych przychodni, poza tym
  • przygotowywanie odczytów, broszur itp.

Rok później nazwa tej organizacji została zmieniona na Towarzystwo dla Zwalczania Chorób Płciowych. W tym czasie pojawiały się liczne publikacje – artykuły w czasopismach, podejmujące problematykę eugeniczną, najczęściej przedstawianą w pochlebnym tonie, jak czynił to np. Leon Wernic (że eugenika, zaproponowana przez F. Galtona, to „gałąź ściśle naukowa”2, ale nie brakowało też powściągliwych głosów, chociażby w osobie Juliana Neugebauera, który w poważnym naukowym opracowaniu założenia Galtona określił jako humanitarno-utopijne.

Przy Towarzystwie Higieny Praktycznej im. Bolesława Prusa, w 1915 r., powołano do życia sekcję eugeniczną, która zorganizowała

  • „kursy pielęgniarskie dla niepodległościowych nauczycieli szkół powszechnych”,
  • lazaret dla warszawskiego batalionu legionistów oraz
  • ambulatorium lekarskie dla chorych wenerycznie.

Wkrótce sekcja ta usamodzielniła się i przybrała nazwę (w 1916 r.) Polskie Towarzystwo do Walki z Chorobami Wenerycznymi i Nierządem3. Polityka okupantów w czasie I wojny światowej była przychylna wobec działalności tego typu organizacji, toteż mogły one swobodnie się rozwijać. Towarzystwo w swoich szeregach skupiało inteligencję, przede wszystkim:

  • lekarzy
  • nauczycieli
  • uczonych
  • prawników i
  • działaczy społecznych.

Zjazd lekarzy

Zaraz po zakończeniu działań wojennych, jeszcze w 1918 r. Towarzystwo do Walki z Chorobami Wenerycznymi zorganizowało zjazd lekarzy w sprawie wyludnienia kraju, którego uczestnikami byli m.in. L. Krzywicki, W. Chodźko, T. Janiszewski, Z. Daszyńska-Golińska, J. Budzińska-Tylicka. Na zjeździe działacze

  • zwrócili uwagę na potrzebę łagodzenia problemów zdrowotnych spowodowanych wojną i niedożywieniem,
  • zapowiadali walkę z chorobami wenerycznymi i nierządem,
  • radzili jak zatroszczyć się o matkę i dziecko oraz sieroty,
  • mówili, jak przeciwdziałać ograniczaniu liczby potomstwa,
  • podjęli też kwestię ubezpieczenia.

Polskie Towarzystwo Eugeniczne

Po wojnie i zjednoczeniu ziem polskich, w 1919 r., Towarzystwo do Walki z Chorobami Wenerycznymi i Nierządem zostało przemianowane na Towarzystwo Walki ze Zwyrodnieniami Rasy, w którym zaczęto tworzyć (poza kilkoma sekcjami już istniejącymi) sekcję eugeniczną. Z jej inicjatywy przekształcono Towarzystwo w prężną organizację społeczno-medyczną z nowym statutem autorstwa Leona Wernica, która rozszerza zakres swej działalności i w roku 1923 przekształca się w Polskie Towarzystwo Eugeniczne.

W pierwszym zaś naczelnym artykule swego statutu stawia sobie za zadanie wzmożenie tężyzny fizycznej, umysłowej i moralnej Narodu Polskiego, spotęgowanie jego odporności i sił twórczych4.

Polskie Towarzystwo Eugeniczne: Okładka czasopisma: Eugenika Polska
                     Okładka czasopisma: Eugenika Polska

PTE wydawało również swój kwartalnik pt. „Zagadnienia Rasy z Punktu Widzenia Zdrowia Społecznego”, później ze skróconą nazwą – „Zagadnienia Rasy”, przemianowane w roku 1937 na „Eugenika Polska”, co znacznie podnosiło jego rangę. W komitecie redakcyjnym znaleźli się (po roku 1927, gdy poszerzono objętość pisma) m.in. Witold Chodźko, Tomasz Janiszewski, Jan Mydlarski, Ksawery Sieńko, Leon Wernic, Wacław Wesołowski.

Program PTE

Organizacja ta przyjęła program – ustalony przez Stały Międzynarodowy Komitet Eugeniczny – wyznaczający trzy główne kierunki działania dla eugenik narodowych, tj. program

  • eugeniki zapobiegawczej
  • e. pozytywnej i
  • e. negatywnej.
Jednakże w Polsce dokonano pewnej modyfikacji: cele eugeniki i program zostały przystosowane do warunków i potrzeb polskich, toteż nasza rodzima eugenika miała swoją specyfikę.

Przede wszystkim badania nad dziedzicznością były słabo zaawansowane i – mimo przyjęcia programu międzynarodowego – nikt na razie nie mówił o tworzeniu kolonii wewnętrznych5 lub o planach wspierania i finansowania rozrodczości osób wartościowych (eugenika pozytywna), skupiono się raczej na eugenice zapobiegawczej.

Jeśli chodzi o eugenikę negatywną, to wysuwane były projekty dotyczące sterylizacji jednostek niepełnowartościowych, czego największym i wytrwałym orędownikiem był L. Wernic, ale nie spotkały się one z większym zainteresowaniem. Wernic wielokrotnie postulował wystąpienie do władz z apelem o wprowadzenie sterylizacji chorych, opóźnionych w rozwoju, jak również osób zdegenerowanych, przestępców, czy prostytutek.

Literatura
  • Gawin M., Rasa i nowoczesność, Wyd. Neriton, Inst. Historii PAN, Warszawa 2003.
  • Musielak M., Nazizm w interpretacjach polskiej myśli politycznej okresu międzywojennego, Wyd. Poznańskie, Poznań 1997.
  • Musielak M., Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008, rozdział O eugenice i próbach wprowadzenia sterylizacji w Polsce, s. 211–268.
  • Sugalska I.,  Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015 oraz PWN.
  • Uzarczyk K., Podstawy ideologiczne higieny ras i ich realizacja na przykładzie Śląska w latach 1924–1944, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2002.
  • Zabłotniak R., Dzieje Polskiego Towarzystwa Eugenicznego, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 1971/16, nr 4.
  • Zaremba Bielawski M., Higieniści. Z dziejów eugeniki, Wyd. Czarne, Wołowiec 2011.
Czasopisma

„Eugenika Polska”
„Zagadnienia Rasy”

Iva Kalina, 07.08.2017 (21.01.2017)

Ilustracje

Leon Wernic   źródło: Polacy z wyboru 
Mapa Polski w 1939 roku – źródło: Wikimedia Commons
Okładka czasopisma “Eugenika Polska” – źródło: Pomorska Biblioteka Cyfrowa

Zob. inne Wpisy z Eugeniki polskiej:
Eugenika polska. Początki pod zaborami
Program polskiej eugeniki
Ustawy eugeniczne w Polsce
Spory w eugenice polskiej. Rola Kościoła

Zob. też KATEGORIĘ: Eugenika

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *