Predestynacja oraz łaska odnawialna (Ch20)

Obrazek: Przeznaczenie, obraz Jacka Malczewskiego, 1909.
Predestynacja oraz łaska odnawialna („łaska Boża”). Predestynacja (sformułowana przez Marcina Lutra – „sola gratia”), to nieubłagane przeznaczenie, a łaska odnawialna, to być może szansa na dialog?

Słowa, które dzielą: Czym różni się łaska od predestynacji?

Sola gratia, to jedno z czterech „solus” Marcina Lutra. Zob. Solus Christus, czyli tylko Chrystus. Marcin Luter i jego Reformacja

Terminów „łaska Boża” i „predestynacja” nie stosuję zamiennie, bowiem – jak przedstawię – czym innym jest „predestynacja” (sola gratia), a czym innym jest „łaska Boża”. Pojęcie „łaska Boża” ma szerszy zakres, gdyż jest to łaska rozumiana na różne sposoby, a „predestynacja” jest pewnym rodzajem rozumienia łaski, pewnym szczególnym przypadkiem łaski Bożej. [Zob. też Wpisy z Kategorii: Chrześcijaństwo od nr Ch13 do Ch19, gdzie przedstawiam Reformację Marcina Lutra w Kościele powszechnym].

Dodatkowo, w ramach samej już predestynacji istnieją rozbieżności, a co do rozumienia łaski Bożej, istnieje tak mnogie jej postrzeganie, że zarówno w pierwszym, jak i w drugim przypadku, konieczne jest uszczegółowienie epoki, wyznania, prądu ideologicznego itp. (Samo pojęcie łaski natomiast, jest jeszcze szersze, lecz tu będzie oznaczało zawsze pewien rodzaj daru Bożego dla człowieka).

Wyrok zapisany przed czasem. Anatomia predestynacji

Analiza terminu: „predestynacja” (jak i sama doktryna, która kryje się za tym terminem), wskazuje na różnice pomiędzy „łaską” zawartą w „predestynacji”, a „łaską” zawartą w pojęciu „łaska Boża” stosowanym w teologii katolickiej, zwłaszcza w jej wykładni po Soborze Trydenckim.

Przedrostek prae (łac.) oznacza „przed”, „najpierw”, natomiast destino (łac.) znaczy „przeznaczać”, „wyznaczać”. Razem zaś prae-destino – znaczy „z góry przeznaczyć”, a prae-destinatio, to „nieodwracalny los”, „przeznaczenie”, „fatum”. Zatem już z samej analizy terminu widać, że predestynacja jest to „coś innego” niż łaska Boża, z jaką można spotkać się w doktrynie katolickiej.

Predestynacja – ex definitione – jest to doktryna głosząca, że pośmiertne losy człowieka, jego zbawienie lub potępienie, są z góry ustalone przez Boga. Decyzja ta podjęta jest w sposób absolutnie arbitralny.

Człowiek zatem, nie tylko nie może jej zmienić na swoją korzyść, ale nawet nie powinien takich wysiłków podejmować ani dociekać powodów Boskiego werdyktu. Istota ludzka jest tak marnym stworzeniem wobec Stwórcy, że próbę zrozumienia Jego zamysłów poczytywano by za pewien rodzaj zuchwalstwa.

Łaska odnawialna, czyli człowiek z szansą na dialog

W zupełnie innej pozycji stawia człowieka wobec Boga ujmowanie łaski Bożej w teologii katolickiej.

Tutaj łaska jest aktem odnawialnym, przede wszystkim zmywającym grzech pierworodny (poprzez chrzest). Nade wszystko, jest ona zależna w dużym stopniu od postawy człowieka w jego ziemskim żywocie.

Grzesznik może nadto samodzielnie lub przez „pośredników” (osoby duchowne) zwracać się do Boga o błogosławieństwo, w nadziei na odpuszczenie grzechów i przyszłe zbawienie. Oczywiście stać się to może wyłącznie przez ofiarę Jezusa Chrystusa i poprzez wiarę. Potrzebne są jednak też inne działania: dobre uczynki, pokuta, wypełnianie przykazań Boskich, modlitwa.

Człowiek po pierwszym sakramencie (chrzest) zyskuje możliwość „wypracowania” sobie zbawienia. Przynajmniej może mieć taką nadzieję, ufając w nieograniczone miłosierdzie Boże i Jego bezinteresowną miłość do swojego stworzenia – człowieka. Doktryna tego rodzaju łaski, jak widać, stawia przed człowiekiem zupełnie inne zadania w procesie zbawiania. Zbliża ona istotę ludzką do Istoty Boga, o czym zwolennicy predestynacji mówili później, że jest to zbytnia chełpliwość miłosierdziem Bożym. Jest to też „ściąganie” Boga na ziemię, wymuszanie na woli Boga pewnych decyzji, a nawet „ubożyszczanie” samego człowieka.

Od św. Augustyna do inkwizycji: Jedna doktryna, skrajne światy

Pojęcie predestynacji pojawiło się po raz pierwszy u św. Augustyna, lecz wówczas nie stanowiło jeszcze tak ostrego problemu doktrynalnego. Najsłynniejszy z Ojców Kościoła łacińskiego (IV/V w.), w traktacie O łasce przedstawia człowieka zgubionego przez grzech. Zbawić go może jedynie łaska Boża (predestynacja), darowana przed jakimikolwiek zasługami. Początkowo św. Augustyn był przekonany, że wiara jest aktem samego człowieka, choć Bóg udziela mu zdolności uczynienia czegoś dobrego. Przeznaczenie człowieka do nieba lub piekła, zbiega się z przewidzeniem przez Boga, decyzji człowieka i wyboru przez niego dobrych lub złych uczynków.

W późniejszym piśmie Do Simplicjana zmienia swoją naukę.

Uznaje, że łaska dana jest przed wszystkimi zasługami, a wola ludzka niczego nie może, jeśli Bóg nie dopomoże dokonać czegoś dobrego. Wyłącznie od woli Bożej zależy, czy ludzie są dobrzy czy źli, wierzący czy niewierzący, zbawieni czy potępieni. Tym samym, Augustyn głosi też pogląd o ograniczonej zbawczej roli Boga. Chociaż przez grzech pierworodny cały rodzaj ludzki stał się „potępionym tłumem” (massa damnata), to Bóg ściśle ograniczoną i indywidualnie określoną liczbę ludzi przeznaczył do wiecznej szczęśliwości, mianowicie tylu, ilu aniołów odpadło od Boga.

Owi „wybrani”, niezależnie od późniejszych zasług, które i tak są darami łaski – osiągną niebo. Wszyscy pozostali, z powodu nieotrzymania łaski – idą na wieczne zatracenie. Żądanie bliższego wytłumaczenia racji, dlaczego Bóg jednych ocala, a innym pozwala zginąć, to żądanie rzeczy niemożliwej. Musi wystarczyć przeświadczenie, że Bóg czyni to sprawiedliwie. Dokonywanie przez Boga arbitralnego doboru wybranych – pozostaje dla ludzi tajemnicą¹zob. Altaner i Stuiber, 1990, 576–577.

Przypomnę, że naczelnym hasłem inkwizytorów było augustyńskie hasło „zmuszaj do wejścia„. Zob. Wpis: Wojny religijne i krucjaty. Zakony rycerskie. Zob. też: Apologie oraz pisma antychrześcijańskie.

Co ciekawe, teologia augustyńska była inspiracją dla całkiem odmiennych stanowisk. Z jednej strony znalazła pełen wyraz w teologii Marcina Lutra, z drugiej – uzasadniała poczynania inkwizycji. 

Dawała początek praktyce devotio (płytkiej, przesadnej i zewnętrznej pobożności), chociaż Augustyn usiłował odkrywać Boga we wnętrzu człowieka. Jego chrześcijańska doktryna od momentu powstania stanowiła trzon katolicyzmu i także sankcjonowała polityczną władzę Kościoła.

Tomasz z Akwinu i wielki spór o ludzką wolność

Scholastyczna nauka o łasce zakłada ważność dwóch istot: Istoty Boskiej oraz istoty ludzkiej. Pomiędzy tymi dwoma Istotami istnieje większa lub mniejsza łączność i w dużym, a może nawet większym stopniu, zależna od działań człowieka. Znaczyłoby to, że relacje między Bogiem a człowiekiem są odwracalne w każdym momencie historii życia ludzkiego, a łaska jest czymś rzeczowym i obiektywnym. Źródłem takiego myślenia jest, być może, zbytni optymizm w rozumieniu bezgranicznego umiłowania człowieka przez Boga oraz nader personalistyczne ujmowanie podobieństwa osoby ludzkiej do Osoby Boskiej.

Dosłownie napisał tak: „Można się zgodzić na to, że stworzenie jest w jakiś sposób podobne do Boga; nigdy jednak nie można się zgodzić na to, że Bóg jest podobny do stworzenia, gdyż, jak to mówi Dionizy: «Tylko między rzeczami równorzędnymi może być wzajemne podobieństwo; nigdy zaś między przyczyną a skutkiem»; mówimy przecież: portret jest podobny do człowieka – modelu, ale nigdy na odwrót. Podobnie i tu: można powiedzieć, że stworzenie jest w jakiś sposób podobne do Boga, nigdy zaś, że Bóg jest podobny do stworzenia„2 św. Tomasz, Suma Teologiczna, cz. I „O Bogu”, zagadn. 4, art. 3: Czy stworzenia są podobne do Boga?, na 4.

Tomasz z Akwinu, korygując ten dość niebezpieczny tok myślenia, dowodził bezwzględnej nieodwracalności relacji między Bogiem i człowiekiem. Mówi się, że człowiek jest podobny do Boga. Jednak nie można twierdzić, że Bóg w jakimkolwiek sensie jest podobny do swojego stworzenia. O podobieństwie można mówić tylko wtedy, gdy rzeczywistości należą do tego samego porządku. Bóg jest bytem prostym i całkowicie doskonałym w przeciwieństwie do człowieka.

Zależności między Bogiem a człowiekiem, w szczególności dar łaski, tj. wymiar łaski i sposób jej przekazania, powodowały nieustanne dyskusje i rozbieżności doktrynalne.

Narzucały też fundamentalne pytanie o wolność człowieka, o zakres jego wolnej woli, a także o udział człowieka we własnym zbawieniu.

Pytając o wolność obdarzonego łaską człowieka i o sposób działania Boga, można sformułować dwa pytania: 

1. Czy Bóg wspólnie działa z istotą ludzką w jej wnętrzu i wyznacza jej losy? W tym wypadku Bóg uzależnia swoje działanie od decyzji człowieka, czyli działa przez człowieka. Zbawienie jest złożeniem działania Bożego, czyli łaski i ludzkiego – tj. wolności. (Współdziałanie wewnętrzne).

2. Czy też może oddziałuje na człowieka z zewnątrz? Wówczas to człowiek jest ostatecznie i absolutnie zdeterminowany przez doskonałość Bożą w Jego wiedzy i działaniu. Bóg sam działa, a człowiek pozostaje całkowicie bierny. Zbawienie jest możliwe przez działanie łaski. (Determinacja zewnętrzna).

To są dwa przeciwstawne stanowiska. Próbując pogodzić dwa rozbieżne ujęcia łaski, klasyczna teologia (katolicka) sformułowała jeszcze trzecie stanowisko w tej kwestii. Jest ono jednak mętne w wywodzie i w gruncie rzeczy zbliżone do pierwszego stanowiska, czyli koncepcji łaski odnawialnej.

W późniejszym okresie (neoscholastycznym) przyjęto naukę o łasce wypracowaną w Średniowieczu. Położono nacisk na istotne rozróżnienie między łaską wystarczającą (sufficiens) a łaską skuteczną (efficax).

Scholastyczny podział łask

 

(Poniższe szczegółowe wyjaśnienia podaję na własną odpowiedzialność).

gratia creata → łaska stworzona dla człowieka; to, co Bóg czyni dla człowieka;

igratia increata → łaska niestworzona, Bóg sam w swoim nieskończonym bycie;

gratia creata interna → łaska stworzona wewnętrzna, która sprawia, że człowiek znajduje w Bogu upodobanie (podoba się Bogu);

lgratia creata externa → łaska stworzona zewnętrzna; to wszystko, co nas otacza;

gratia increata redemptoris: elevans et sanans → łaska niestworzona zdolna wykupić człowieka; potrzebna jest jeszcze jedna pomoc, żeby człowiek mógł się podnieść;

gratia increata creatoris: elevans → łaska niestworzona Boga Stwórcy; gdyby człowiek nie upadł, to (byłby podniesiony) złączyłby się z Bogiem;

igratia creata interna – gratum faciens → łaska stworzona wewnętrzna, darmowa i sprawcza;

gratia creata interna – gratis data → łaska stworzona wewnętrzna, dawana za darmo;

gratia creata interna gratum faciens – actualis (adiuvans) → łaska stworzona wewnętrzna, otrzymana darmo, sprawcza, wspierająca człowieka w dokonaniu dobrego czynu;

lgratia creata interna gratum faciens – habitualis (sanctificans) → łaska stworzona wewnętrzna, otrzymywana za darmo, sprawcza, stała i uświęcająca;

illuminationis, inspirationis, praeveniens/operans, concomittans/cooperans, sufficiens, efficax → pokazuje proces, co się dzieje, gdy Bóg chce wspomóc człowieka w dokonaniu dobrego czynu. To są stopnie działania łaski (oświecenie, inspiracja, działania zapobiegawcze, wspólne, dostateczne, tj. wystarczające do zwieńczenia jakiegoś dobrego czynu).

Sufficiens – mówi o łasce dostatecznej, aby mieć możliwość dokonania dobrego czynu, i jeśli się tego dobrego czynu dokona, to znaczy, że człowiek dostąpił łaski skutecznej, czyli efficax.

Linią pogrubioną zaznaczony jest przebieg łaski (ciąg łaski) potrzebnej (i koniecznej) do realizacji dobrego czynu. Jest to zarazem możliwa „droga” dla człowieka obdarzonego łaską.