Spory w eugenice polskiej. Rola Kościoła (EuP5)

Polacy bacznie przyglądali się, jak funkcjonuje niemiecka eugenika i niektórzy entuzjaści dostrzegali nawet jej pozytywne skutki, ale u sporej części działaczy zrodziły się wątpliwości, co do zasadności idei eugenicznych, które przeniosły się z areny naukowo-badawczej na polityczno-społeczną.

Spory w eugenice polskiej zablokowały w efekcie wprowadzenie ustaw eugenicznych. Przeciwnicy eugeniki otrzymali wsparcie ze strony Kościoła katolickiego.

Rola Kościoła w eugenice polskiej

Spory w eugenice polskiej: Biskupi
Biskupi

Niemałą rolę w ukształtowaniu eugeniki, jak również odrzuceniu ustaw eugenicznych, odegrał Kościół katolicki, który w Polsce zajmował silną pozycję. Duchowni wywierali naciski na polityków, aby nie ingerować w sprawy rodziny i prokreacji. Zdecydowanie sprzeciwili się też zastosowaniu zbyt restrykcyjnych rozwiązań eugenicznych[footnote]1. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wyd. Naukowe, Poznań 2015, s. 232–233.[/footnote].

Oficjalnie Kościół popierał samą ideę eugeniki (w stylu higieny społecznej), ale sprzeciwiał się jej na poziomie eugeniki negatywnej.

Niektórzy lekarze zrzeszeni w PTE nadal głosili konieczność przymusowej sterylizacji w wypadku cięższych schorzeń psychicznych. Kościół nie zgadzał się z tym i w osobie ks. Kaczyńskiego, szermując starannie dobranymi przykładami, zbijał twierdzenia eugenicznych pionierów[footnote]2. R. Zabłotniak, Dzieje Polskiego Towarzystwa Eugenicznego, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 1971/16, 4, s. 782.[/footnote].

Autor cytatu (prof. n. med. Ryszard Zabłotniak) podaje, że do eugeniki negatywnej księża katoliccy odnosili się zdecydowanie niechętnie, natomiast kręgi rządowe – z rezerwą[footnote]3. Tamże, s. 775.[/footnote][a].

Ale w kręgach kościelnych istnieli również obrońcy eugeniki.

Jak pisze M. Lucius, ks. dr Z. Kozubski jest „[g]orącym apologetą zasad eugeniki pozytywnej, który równocześnie zajmuje nieco odmienne i ustępliwsze stanowisko wobec wskazań tejże eugeniki negatywnej”[footnote]4. M. Lucius, Eugenika i katolicyzm, “Zagadnienia Rasy”, 1936, R. 18, t. 10, Nr 2, s. 106.[/footnote].

Wiedza eugeniczna – twierdzi Kozubski tworzy poniekąd naturalną podstawę dla chrześcijańskiego prawa moralnego, bo jej prawa nie mogą być inne jak te, które Bóg sam złożył w naturze do zachowania tejże natury, względnie jej regeneracji na wypadek zwyrodnienia. Stąd etyka katolicka nie tylko nie potępia w czambuł eugeniki, ale z radością wita wszelkie zasady i środki, odnoszące się do uszlachetniania rasy ludzkiej, o ile nie są niemoralne[footnote]5. Z. Kozubski, Problem potomstwa, Warszawa 1930, s. 40, cyt. za: M. Lucius, Eugenika i katolicyzm, “Zagadnienia Rasy”, 1936, R. 18, t. 10, Nr 2, s. 106–107.[/footnote].  

Podejście lekarzy do eugeniki 

Spory w eugenice polskiej: Okładka: "Higiena Psychiczna"
Okładka: “Higiena Psychiczna”

Nie obyło się bez licznych i ostrych polemik między zwolennikami głębszej ingerencji eugenicznej w materię biologiczną i mechanizmy społeczne, a uczonymi podchodzącymi do tych nowatorskich pomysłów sceptycznie. Na przykład na łamach czasopisma „Zagadnienia Rasy”, lekarz (pracujący m.in. w Domu Zdrojowym „Pod Berłem” w Krynicy) dr Józef Chaniapisał, że państwo powinno bronić się przed plagą ludzi chorych, nieudaczników, matołków, ślepych i głuchych, urodzonych zbrodniarzy itp. przez uniemożliwienie im prokreacji, dlatego że stanowią oni i ich potomstwo ciężar dla państwa oraz osłabiają poziom zdrowotny społeczeństwa.

Pogląd ten zaatakował lekarz okulista, prof. UW, Kazimierz Noiszewski, stwierdzając, że przeświadczenie, iż świat jest – według eugeniki oraz pewnych teorii socjologicznych i filozoficznych – przeznaczony wyłącznie dla ludzi zdrowych i silnych, a nie słabych i chorych oraz że medycyna przyczynia się do upadku rodzaju ludzkiego, jest nie do przyjęcia, gdyż przede wszystkim podważa zasadność istnienia medycyny oraz jej charakteru niesienia pomocy i leczenia. Noiszewski podkreślił:

Gdyby nie było człowieka chorego, ludzkość nie miałaby Newtona, Spinozy ani Chopina, ani Beethovena[footnote]6. K. Noiszewski, Znaczenie człowieka chorego dla kultury i cywilizacji, „Zagadnienia Rasy z Punktu Widzenia Zdrowia Społecznego”, 1922/4, s. 4–7, cyt. za: M. Musielak, Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008, s. 233.[/footnote].

Oskar Bielawski
Spory w eugenice polskiej: Oskar Bielawski
             Oskar Bielawski

W latach trzydziestych wzrosło zainteresowanie psychiatrów ideą eugeniki, czego odbiciem było powołanie w 1935 r. Polskiej Ligi Higieny Psychicznej i pisma „Higiena Psychiczna”. W komitecie redakcyjnym znalazł się Leon Wernic oraz kilku psychiatrów, a redaktorem pisma został psychiatra, dyrektor szpitala psychiatrycznego w Kościanie – Oskar Bielawski[b]. Cele, jakie stawiała sobie higiena psychiczna, O. Bielawski przedstawił we Wprowadzeniu do pierwszego numeru czasopisma:

Bezsprzecznie zadaniem higieny psychicznej jest pokierowanie całym arsenałem stojących do jej dyspozycji środków (od spełnienia zadań eugenicznych, poprzez właściwe wychowanie dziecka, wybór odpowiedniego zawodu, dobór towarzysza(ki) życia, udzielania porad w chwilach życiowych niepowodzeń, aż do zapobiegania przedwczesnej zgrzybiałości włącznie), ażeby życie człowieka mogło się ułożyć przedmiotowo i podmiotowo jak najkorzystniej, ażeby omijał rozterki, cierpienia i zawody, które na pewno na swej drodze napotyka, idąc przez życie sam, bez błogosławionych wskazań i wydatnej pomocy psychohigienisty[footnote]7. O. Bielawski, Wprowadzenie„Higiena Psychiczna”, 1935, nr 1–2, s. 7.[/footnote].

Znane osobistości wobec eugeniki

Zwolennikami eugeniki i jej negatywnych zastosowań były znane osoby, np. Tadeusz Boy-Żeleński, który rozpętał dyskusję artykułem krytykującym podniesienie kar za aborcję. Jednocześnie domagał się prawnego dozwolenia aborcji ze względów społecznych jako regulatora płodności oraz wprowadzenia sterylizacji.

W eugenikę zaangażowani byli ludzie różnych proweniencji i zapatrywań politycznych, ale największe poparcie dla projektów eugenicznych płynęło z kręgów socjalistycznych i demokratyczno-liberalnych, m.in. od lekarza i działacza socjalistycznego, Henryka Kłuszyńskiego (poprzednie nazwisko Chaim Herstal), filozofa i pedagoga zafascynowanego ideami socjalizmu – Władysława Spasowskiego, oraz osób skupionych wokół „Wiadomości Literackich” i „Życia Świadomego”[footnote]8. I. Sugalska, dz. cyt., s. 253.[/footnote].

Poza omówionymi nazwiskami,

aktywnymi eugenikami w okresie międzywojennym byli m.in:

  • Teodora Męczkowska
  • Henryk Nusbaum (neurolog)
  • Jan Nelken (psychiatra)
  • Władysław Sterling (psychiatra, neurolog)
  • Karol Mikulski (psychiatra)
  • antropolodzy – Jan Mydlarski, Kazimierz Stołyhwo i Stanisław Żejmo-Żejmis
  • politycy i działacze społeczni – Stefan Kramsztyk, Józef Litauer, Edward Loth
  • a także poeci – Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Jan Lechoń, Antoni Słonimski.
Spory w eugenice polskiej: Zofia Daszyńska-Golińska
                  Zofia Daszyńska-Golińska

Działaczka eugeniczna i socjalistka Zofia Daszyńska-Golińska, która pełniła funkcję posłanki z ramienia socjalistów, była wielką orędowniczką wprowadzenia ustaw sterylizacyjnych, ale również walczyła o polepszenie losu kobiet, zwłaszcza biednych i nieoświeconych. Interesowała się różnymi anomaliami społecznymi, brała udział w wielu posiedzeniach, konferencjach, organizacjach, których ambicją było reformowanie i wprowadzanie wielu regulacji w obszarze zdrowia i obyczajowości[footnote]9. Tamże, s. 257.[/footnote].

Sprzymierzeńca w walce ze zwyrodnieniami rasy Daszyńska-Golińska widziała w ruchu neomaltuzjańskim, który – jej zdaniem – torował drogę ideom eugenicznym.

Jak pisze: „Neomaltuzjanizm rozróżnia połączenie się osobników różnej płci od prokreacji, żąda, aby dawanie życia nie było dziełem przypadku, ale aktem świadomej woli. Stawia zatem dwa warunki:

  • Rodzice nie mają prawa mieć więcej dzieci niż mogą wyżywić, odziać i wychować.
  • Ludziom obarczonym ułomnością dziedziczną nie wolno mieć dzieci w imię odpowiedzialności wobec nowego pokolenia. Małżeństwo ich nie powinno mieć celu prokreacji”[footnote]10. Z. Daszyńska-Golińska, Zagadnienia polityki populacyjnej, Nakładem Księgarni Ferdynanda Hoesicka, Warszawa 1927, s. 218.[/footnote].

Stosunek polityków do eugeniki

Jeśli chodzi o obóz narodowej demokracji, głosy były podzielone. Większość związana z Kościołem katolickim była oczywiście przeciwko eugenice i przeciw wprowadzeniu ustaw, poza wspieraniem rodzin wielodzietnych i pracy higienicznej. Ale niektórzy endecy udzielili poparcia projektowi ustawy eugenicznej. Największymi zwolennikami porządku eugenicznego byli, podobnie jak w innych krajach, lekarze różnych specjalności, a głównie psychiatrzy.

Władze sanacyjne podchodziły niechętnie do projektów sterylizacyjnych, kwestionując pojęcie „osób wartościowych” jako niewiele mówiące, niejednoznaczne, nieprecyzyjne, a całą ustawę oceniły jako chaotyczną. Wydawane były negatywne opinie z powodu trudności w obiektywnej ocenie, która osoba jest wartościowa, a która nie, i kto miałby o tym decydować; krytycznie oceniano zmuszanie do małżeństwa i posiadania potomstwa oraz płacenie podatków przez kawalerów. W późniejszym uściśleniu powodów odrzucenia ustawy wskazano na jej niesprawiedliwy charakter i niezgodność z duchem społecznym:

Ustawa państwowa może wprowadzić przymus, aby kandydaci do zawarcia małżeństwa zrewidowali swój stan zdrowia i dowiedzieli się o stanie zdrowia osoby, z którą mają zawrzeć związek małżeński. Dalej jednak ustawa powinna nie wkraczać i możność zawarcia małżeństwa nie powinna być uzależniona od policji eugenicznej. Wprowadzenie takich zezwoleń byłoby nieznośną tyranią, ponieważ ograniczałoby ludzi w swobodzie rozporządzania najgłębszymi zakątkami swojego jestestwa.

Eugeniści powinni środkami propagandowymi uświadamiać ludzi o ogromie nieszczęścia, które gotują swemu potomstwu, sobie i społeczeństwu, pod względem eugenicznym sobie nie odpowiedni, gdy wydają na świat potomstwo, ale zetatyzowanie życia małżeńskiego byłoby zbytnim uproszczeniem pracy eugenistów i wydawanie takich projektów może tylko zdepopularyzować eugenikę[footnote]11. AAN, „Akta Ministerstwa Opieki Społecznej”, sygn. 532, cyt. za: M. Gawin, Rasa i nowoczesność, Neriton, Inst. Historii PAN, Warszawa 2003, s. 275.[/footnote].

Krótki żywot eugeniki powojennej

Po II wojnie światowej wszystkie towarzystwa naukowe, również Towarzystwo Eugeniczne, przeszły pod kuratelę utworzonej w 1951 r. PAN i tym samym nie mogły prowadzić samodzielnie swej działalności. Jednak eugenicy nadal forsowali wprowadzenie ustaw eugenicznych, m.in. nakazu przymusowego leczenia alkoholizmu oraz sterylizacji chorych umysłowo i psychicznie, a np. Stanisław Skowron, który przed wojną „aprobatywnie odnosił się do praktyk sterylizacyjnych w USA i w Niemczech nazistowskich”[footnote]12. W. de Jong Lambert, Przyczynek do myśli eugenicznej i łysenkizmu w polskiej biologii okresu międzywojennego i w latach powojennych, w: M. Gawin, K. Uzarczyk, red., Eugenika – biopolityka – państwo. Z historii europejskich ruchów eugenicznych w pierwszej połowie XX w., Wyd. Neriton, Instytut Historii PAN, Warszawa 2010, s. 187, przypis 2.[/footnote], po powrocie z obozu koncentracyjnego zamierzał kontynuować program eugeniczny.

Mimo siły przebicia przedwojennych eugeników (głównie Oskara Bielawskiego) pojawiały się coraz liczniejsze głosy sprzeciwu, co – wraz z odgórnym potępieniem eugeniki – doprowadziło do odejścia od idei eugenicznych. Tym bardziej, że władze ZSRR w „bloku państw komunistycznych” wprowadziły zalecenia rozwijania „łysenkizmu”[c], pozostającego w sprzeczności z założeniami eugeniki. Polskie Towarzystwo Eugeniczne formalnie zostało rozwiązane w 1952 r., ale już od 1949 r. zaprzestało faktycznie swej działalności.

Uwagi

[a] Na temat stosunku Kościoła do eugeniki zob. „Zagadnienia Rasy”, 1936, R. 18, t. 10, Nr 2, artykuły: M. Lucius, Eugenika i katolicyzm, s. 103–137 oraz K. Kulejewska, Stanowisko Kościoła katolickiego wobec eugeniki, s. 138–144, a także Encyklikę: Casti connubii (O małżeństwie chrześcijańskim na tle obecnych stosunków, potrzeb, błędów i wykroczeń w rodzinie i społeczeństwie) – wydaną 31 grudnia 1930 r., http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pius_xi/encykliki/casti_connubi_31121930.html

[b] Syn O. Bielawskiego, M. Zaremba Bielawski, wydał wartościową i interesującą pracę, traktującą głównie o eugenice szwedzkiej, ale nie tylko. Czuł się zobowiązany przybliżyć także postać ojca, liczne jego dobroczynne prace i wprowadzone unowocześnienia na rzecz Szpitala Psychiatrycznego w Kościanie, po to, aby nie został on zapamiętany wyłącznie jako działacz eugeniczny. Rzecz zresztą nie dotyczy jedynie tego przypadku; wielu polskich eugeników poświęcało się wspaniałej pracy na rzecz poprawy zdrowia i higieny, oświaty, szkolnictwa i wychowania oraz zwalczania ubóstwa i zacofania.

[c] Na temat „łysenkizmu” zob. L. Kuźnicki, Inwazja łysenkizmu, „Kosmos”, 2009/58, 3–4 (284–285), s. 304–308.

Przypisy
  • 1. I. Sugalska, Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wyd. Naukowe, Poznań 2015, s. 232–233.
  • 2. R. Zabłotniak, Dzieje Polskiego Towarzystwa Eugenicznego, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 1971/16, 4, s. 782.
  • 3. Tamże, s. 775.
  • 4. M. Lucius, Eugenika i katolicyzm, “Zagadnienia Rasy”, 1936, R. 18, t. 10, Nr 2, s. 106.
  • 5. Z. Kozubski, Problem potomstwa, Warszawa 1930, s. 40, cyt. za: M. Lucius, Eugenika i katolicyzm, „Zagadnienia Rasy”, 1936, R. 18, t. 10, Nr 2, s. 106–107.
  • 6. K. Noiszewski, Znaczenie człowieka chorego dla kultury i cywilizacji, „Zagadnienia Rasy z Punktu Widzenia Zdrowia Społecznego”, 1922/4, s. 4–7, cyt. za: M. Musielak, Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008, s. 233.
  • 7. O. Bielawski, Wprowadzenie„Higiena Psychiczna”, 1935, nr 1–2, s. 7.
  • 8. I. Sugalska, dz. cyt., s. 253.
  • 9. Tamże, s. 257.
  • 10. Z. Daszyńska-Golińska, Zagadnienia polityki populacyjnej, Nakładem Księgarni Ferdynanda Hoesicka, Warszawa 1927, s. 218.
  • 11.AAN, „Akta Ministerstwa Opieki Społecznej”, sygn. 532, cyt. za: M. Gawin, Rasa i nowoczesność, Neriton, Inst. Historii PAN, Warszawa 2003, s. 275.
  • 12. W. de Jong Lambert, Przyczynek do myśli eugenicznej i łysenkizmu w polskiej biologii okresu międzywojennego i w latach powojennych, w: M. Gawin, K. Uzarczyk, red., Eugenika – biopolityka – państwo. Z historii europejskich ruchów eugenicznych w pierwszej połowie XX w., Wyd. Neriton, Instytut Historii PAN, Warszawa 2010, s. 187, przypis 2.

Iva Kalina, 07.08.2017 (21.01.2017)

Literatura
  • Daszyńska-Golińska Z., Teoretyczne podstawy polityki społecznej w XIX stuleciu, Nakładem Księgarni Naukowej, Warszawa 1906.
  • Daszyńska-Golińska Z., Zagadnienia polityki populacyjnej, Nakładem Księgarni Ferdynanda Hoesicka, Warszawa 1927.
  • Encyklika Casti connubi, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/pius_xi/encykliki/casti_connubi_31121930.html;  http://www.nonpossumus.pl/encykliki/Pius_XI/casti_connubii/
  • Gawin M., Rasa i nowoczesność, Wyd. Neriton, Inst. Historii PAN, Warszawa 2003.
  • Gawin M., Uzarczyk K. (red.), Eugenika–biopolityka–państwo. Z historii europejskich ruchów eugenicznych w pierwszej połowie XX w., Wyd. Neriton, Instytut Historii PAN, Warszawa 2010.
  • Musielak M., Sterylizacja ludzi ze względów eugenicznych w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i w Polsce (1899–1945), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2008, rozdział O eugenice i próbach wprowadzenia sterylizacji w Polsce, s. 211–268.
  • Stojanowski K., Rasowe podstawy eugeniki, Skład Główny w Księgarni M. Arcta w Poznaniu, Poznań 1927.
  • Sugalska I.,  Eugenika. W poszukiwaniu istoty niemieckiego totalitaryzmu, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2015.
  • Uzarczyk K., Podstawy ideologiczne higieny ras i ich realizacja na przykładzie Śląska w latach 1924–1944, Wyd. Adam Marszałek, Toruń 2002.
  • Zabłotniak R., Dzieje Polskiego Towarzystwa Eugenicznego, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 1971/16, nr 4.
  • Zaremba Bielawski M., Higieniści. Z dziejów eugeniki, Wyd. Czarne, Wołowiec 2011.
Czasopisma
  • “Zagadnienia Rasy”
  • “Eugenika Polska”
Ilustracje

Zofia Daszyńska-Golińska – źródło: Wikimedia Commons
Oskar Bielawski – źródło: Archiwum Rp.
Okładka “Higiena Psychiczna” – źródło: Podlaska Biblioteka Cyfrowa

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *